Een vlam in de pan of een brandende frituur is in Nederland een van de meest voorkomende oorzaken van woningbranden, en een flink deel van de ernstige brandwonden ontstaat bij een poging om zo'n brand met water te blussen. Brandend vet vormt daarom een eigen brandklasse: F. De vetblusser is daar speciaal voor ontwikkeld.
Waarom brandend vet anders is
Frituurvet en olie ontbranden pas bij een hoge temperatuur, rond de 300 graden of meer, afhankelijk van het soort vet en hoe vaak het al is gebruikt. Op dat moment is het vet zelf extreem heet en houdt het die warmte lang vast. Twee dingen volgen daaruit.
Ten eerste: water is levensgevaarlijk. Water is zwaarder dan vet en zakt naar de bodem van de pan. Het verdampt daar onmiddellijk, waarbij één liter water uitzet tot ongeveer 1700 liter stoom. Die stoom duwt het brandende vet als een vuurbal omhoog. Een klein glas water op een brandende frituurpan kan al een steekvlam tot aan het plafond geven, met brandwonden in gezicht, op armen en handen tot gevolg.
Ten tweede: vlammen doven is niet genoeg. Wie de vlammen met poeder of CO2 weet te doven, ziet het vet vaak na enkele seconden opnieuw vlam vatten, omdat de temperatuur nog altijd boven het ontbrandingspunt ligt. Een goed blusmiddel voor vet moet dus zowel afsluiten als koelen.
Hoe een vetblusser werkt
Een vetblusser bevat een speciaal blusmiddel, meestal een oplossing op basis van kaliumzouten, soms als schuim. Het middel wordt als fijne nevel op het vet gespoten. Op het hete oppervlak reageert het met het vet tot een zeepachtige laag; dit heet verzeping. Die laag sluit het vet af van zuurstof en houdt brandbare dampen tegen. Tegelijk koelt het blusmiddel het vet, zodat herontsteking uitblijft.
Veel vetblussers zijn ook goedgekeurd voor brandklasse A en soms B. Dat maakt ze in een keuken breder inzetbaar, bijvoorbeeld bij een brandend keukenkastje of een theedoek die vlam vat.
Overzicht
| Onderdeel | Vetblusser |
|---|---|
| Geschikt voor | Brandklasse F (frituurvet, olie en vet in pan of frituur); vaak ook A, soms B |
| Niet geschikt voor | Brandklasse C (gas) en D (metalen); elektrische apparatuur alleen als het etiket het vermeldt |
| Gangbare inhoud | 2 liter voor huishoudens, 6 liter voor horeca en grootkeukens; kleine spuitbussen als aanvulling |
| Aandachtspunt onderhoud | Jaarlijks onderhoud; vorstvrij opstellen; het blusmiddel heeft een beperkte houdbaarheid en wordt periodiek vervangen |
De andere brandklassen worden uitgelegd op de pagina over brandklassen.
Bediening bij een brandende pan of frituur
Bij een vlam in de pan is de volgorde van handelen belangrijker dan het blusmiddel. Voor thuis adviseert de brandweer in de eerste plaats niet zelf te blussen, maar de pan af te dekken:
- Rustig blijven en warmtebron uit. Gas of kookplaat uitzetten, bij een frituurpan de stekker eruit als dat veilig kan. Zonder toevoer van warmte heeft het vet een kans om af te koelen.
- Pan laten staan. Een brandende pan nooit oppakken of naar buiten dragen. Het vet klotst, kan over handen en vloer lopen en de brand verspreiden.
- Afdekken. Een passend deksel, een bakplaat of een stevig dienblad als een schild voor het lichaam houden, de rand eerst op de rand van de pan zetten en dan over de vlammen schuiven. Dit is ook bij een losse frituurpan de eerste stap.
- Afzuigkap uit. De afzuiging trekt de vlammen aan en kan het vet in het filter laten ontbranden.
- Laten staan en afkoelen. De pan afgedekt laten staan tot hij volledig is afgekoeld. Niet even onder het deksel kijken: verse zuurstof bij heet vet kan het vuur weer doen oplaaien.
Een vetblusser is vooral bedoeld voor professionele keukens en frituren, waar een frituur te groot is om af te dekken. De bediening: veiligheidspen trekken, op ongeveer een tot twee meter afstand gaan staan, de hendel inknijpen en de nevel boven het vet laten neerdalen. Niet van dichtbij in het vet spuiten. Rustig over het hele oppervlak gaan tot de vlammen weg zijn, en daarna het vet laten afkoelen.
Slaan de vlammen over naar de afzuigkap of keukenkastjes, dan is het tijd om de keuken te verlaten, de deur te sluiten en 112 te bellen.
Wat niet werkt
Een paar methodes worden nog vaak genoemd, maar zijn onbetrouwbaar of gevaarlijk:
- Water of een natte theedoek. Een natte doek bevat genoeg water om een steekvlam te veroorzaken.
- Zout of bloem. Zout werkt bij een kleine pan soms, maar vraagt enorme hoeveelheden. Bloem kan als stofwolk zelf ontbranden.
- Poeder- of CO2-blusser. Doven de vlammen tijdelijk, maar de kans op herontsteking is groot, en de straal kan vet uit de pan blazen.
- Een schuimblusser. Het schuim bevat water, met kans op spatten en stoom. De brandweer raadt een schuimblusser bij vlam in de pan af.
- Een blusdeken. De brandweer raadt ook de blusdeken bij vlam in de pan af. Niet elke deken is bestand tegen brandende olie, en een ongeschikte deken kan zelf vlam vatten.
Waar ophangen
Een vetblusser hoort in de buurt van het fornuis, maar niet erboven of ernaast. Wie bij brand eerst langs de vlammen moet reiken om de blusser te pakken, loopt risico. De gebruikelijke plek is bij de keukendeur of aan de rand van de keuken, op een plek die vanuit de looproute naar buiten bereikbaar is. Meer over de inrichting van een keuken staat bij een brandblusser voor de keuken.
Onderhoud
Vetblussers vallen onder dezelfde onderhoudsnorm als andere draagbare blussers, NEN 2559. Jaarlijks onderhoud is gangbaar en in de horeca vaak een eis van de verzekeraar. Het blusmiddel in een vetblusser is chemisch actief en gaat minder lang mee dan gewoon water; bij het onderhoud wordt bekeken of vervanging nodig is. Ook vetblussers zijn gevoelig voor vorst. Na elk gebruik, ook kort, moet het toestel worden hervuld of vervangen.
Veelgestelde vragen
Waarom mag water nooit op brandend vet?
Brandend vet is ruim 300 graden heet. Water zakt erin weg, verdampt in een fractie van een seconde en zet daarbij enorm uit. De stoom slingert het brandende vet omhoog en de ruimte in, met een steekvlam van soms meters hoog als gevolg.
Kan een gewone brandblusser op een frituurpan?
Alleen als hij brandklasse F op het etiket heeft. Poeder en CO2 doven de vlammen even, maar koelen het vet onvoldoende, zodat het opnieuw ontbrandt. Een gewone schuim- of waterblusser kan een steekvlam geven.
Wat is het verschil tussen een vetblusser en een blusdeken?
Een blusdeken raadt de brandweer bij vlam in de pan af: niet elke deken is bestand tegen brandende olie en een ongeschikte deken kan zelf vlam vatten. Een vetblusser koelt het vet en vormt een afsluitende laag die herontsteking voorkomt, en hangt vooral in professionele keukens met frituur. Thuis is het advies van de brandweer de pan af te dekken met een deksel, bakplaat of stevig dienblad.
Hoe groot moet een vetblusser voor thuis zijn?
Voor een huishoudelijke keuken is een vetblusser van 2 liter gangbaar. In de horeca, met grote frituurinstallaties, worden toestellen van 6 liter of meer gebruikt. Kleine spuitbussen van minder dan een liter zijn hooguit een aanvulling.